Desgevraagd

« vorig artikel | inhoud

Rubriek: Desgevraagd
» artikel als pdf

De Nederlandse wetenschappelijke wereld is in rep en roer. De bekende psycholoog Diederik Stapel, die bekendmaakte dat hij samen met collega’s had ontdekt dat vleeseters egoïstischer zijn dan vegetariërs, gaf toe dat hij zijn onderzoeksgegevens had verzonnen. Hij verklaarde dat hij dat al jarenlang deed.

Is de fraude van Stapel, die werkzaam was aan de Tilburg University, zeldzaam binnen de wetenschap? Of is het slechts het topje van de ijsberg?
Volgens biofysicus prof. Cees Dekker (TNW) komt wetenschappelijke fraude heel weinig voor. “Als je vervalste gegevens publiceert in een gerenommeerd tijdschrift, val je gegarandeerd door de mand”, zegt hij. “Het is een domme strategie. Alleen gestoorden doen zoiets.”
In 2003 was Dekker zelf betrokken bij de ontmaskering van fraude, het zogenaamde Schön-schandaal. Een postdoc uit zijn groep probeerde tevergeefs experimenten te reproduceren die eerder waren gedaan door de Duitse fysicus Jan Hendrik Schön, die ten onrechte beweerde dat hij met organisch materiaal een transistor op moleculaire schaal had ontwikkeld.
Materiaalwetenschapper prof. Barend Thijsse (3mE) gelooft ook dat fraude zeldzaam is, en wel vanwege de peer review. Hij denkt daarbij niet alleen aan de beoordeling door wetenschappers van artikelen van hun collega’s voor publicatie. Volgens hem kijken wetenschappers voortdurend bij elkaar over de schouder mee. “De essentie van wetenschap is dat mensen kunnen voortbouwen op elkaars werk”, licht hij toe. “Daarom houden wetenschappers er altijd rekening mee dat hun werk moet kunnen worden gereproduceerd.” Prof. Thijsse vindt echter wel dat de druk om te publiceren toeneemt: “Het is publish or perish. Onderzoeksgeld wordt verdeeld op basis van concurrentie. Je krijgt alleen geld als je aantoonbaar beter bent dan de anderen. Toen ik jonger was, was dat eerlijker geregeld.”
Volgens hydroloog prof. Huub Savenije (CiTG) had deze fraude echter niets te maken met de publicatiedruk, maar met ‘zucht naar media-aandacht’. “Het feit dat het zo lang heeft geduurd voordat Stapel werd betrapt, zegt mogelijk ook iets over zijn onderzoeksveld”, voegt hij hieraan toe. “Binnen de hydrologie is het ondenkbaar dat iemand wegkomt met fraude. Dat komt misschien deels doordat experimenten op het gebied van de natuur- en aardwetenschappen vaak relatief eenvoudig te reproduceren zijn. In de psychologie zijn experimenten soms vaag en lastig om onder dezelfde omstandigheden te herhalen.” Maar wetenschappelijk wangedrag ligt niet altijd zo duidelijk als bij de vleesetersfraude. Alle wetenschappers krijgen te maken met uitbijters, data die niet bij de rest van de cijfers passen, waarschijnlijk doordat er iets mis is gegaan tijdens een experiment. Het verschil tussen goed onderzoek en vervalsing is dan soms subtiel.
Volgens Dekker is dat echter een andere kwestie: “Binnen onze groep hebben we dagelijks besprekingen over uitbijters en de manier waarop we onze resultaten in het algemeen presenteren. We willen uitzoeken hoe de dingen zijn, niet verzinnen hoe ze zouden moeten zijn. Dat heeft niets met fraude te maken.” (TvD)